Nu het einde van het jaar nadert, selecteert MoneyTalk de artikels die in 2019 het meest in de smaak vielen bij de lezers. Dit artikel verscheen naar aanleiding van de Europese verkiezingen in mei.

Behalve de regionale en federale verkiezingen, vinden zondag 26 mei ook de Europese verkiezingen plaats. Wie een onderbouwde keuze wil maken, heeft zich wellicht onder meer verdiept in de programma's van de Europese partijen. Maar wanneer de verkiezingsresultaten bekend zijn en partijen concreet vorm moeten geven aan hun beloftes, dringt een nieuwe vraag zich op: waar halen die Europese politieke partijen hun middelen? Met andere woorden, aan welke geldschieters moeten ze na de verkiezingen verantwoording afleggen?

'Gulle gevers weten in toenemende mate de Europese partijkassen te vinden.'

Gezien de voortdurende druk die lobbygroepen uitoefenen op Europese mandatarissen, is een overzicht van de geldstromen van en naar de Europese partijen voor kiezers geen overbodige luxe. Daarom zochten de onderzoeksjournalisten Dieuwertje Kuijpers en Lise Witteman van het Nederlandse Follow The Money uit waar de Europese politieke partijen hun middelen halen en hoe ze dat geld vervolgens besteden.

Alle informatie werd verzameld in een overzichtelijke dataset. Benieuwd naar wie de geldschieters van Europese politieke partijen zijn? Met de tool onderaan in dit artikel kunt u gericht zoeken.

Wat zijn de voornaamste conclusies van uw onderzoek?

DIEUWERTJE KUIJPERS: "Donaties aan Europese politieke partijen - in ons onderzoek hanteren we die term voor alle schenkingen die niet van het Europees Parlement komen - zijn pas sinds 2008 mogelijk. In dat eerste jaar werd in totaal 200.000 euro gedoneerd. Tien jaar later is dat bedrag opgelopen tot 2,3 miljoen euro. Een eerste conclusie is dus dat gulle gevers in toenemende mate de Europese partijkassen weten te vinden."

"Bij de analyse van de jaarrekeningen kwamen we er voorts achter dat partijen donaties niet altijd als dusdanig opgeven. We botsten op diverse termen, zoals 'sponsoring', 'special contribution' of 'project contribution', terwijl het toch echt om donaties ging. Zo zagen we bijvoorbeeld dat de 12.000 euro die het Amerikaanse telecombedrijf AT&T overmaakte naar verschillende partijen en hun denktanks, op verschillende jaarrekeningen onder afwijkende noemers terugkwam. Hoewel buitenlandse donaties (en dus ook Amerikaanse) sinds kort verboden zijn, zagen we in de recentste cijfers dat vrijwel direct om het verbod heen wordt gewerkt. Walt Disney doneert bijvoorbeeld nu gewoon vanuit een Belgische vestiging, in plaats van een Amerikaanse. Er bestaat dus een grote grijze zone en waar de regels wél duidelijk zijn, worden ze vlotjes omzeild."

Hoe gingen de journalisten van Follow The Money te werk?

DIEUWERTJE KUIJPERS: "Europese partijen zijn verplicht hun jaarrekeningen online en op een min of meer uniforme manier te publiceren. Dikwijls voldoet men echter niet aan de geest van die verplichting: jaarrekeningen worden dan in gescande versie online gepubliceerd, waardoor ze niet erg toegankelijk zijn. Daarom hebben wij ze in een spreadsheet geplaatst, zodat iedereen de inkomsten en de uitgaven kan vergelijken. We hebben dat gedaan voor de periode tussen 2014 en 2018 en voor de tien Europese partijen die in 2018 nog een subsidie ontvingen van het Europees Parlement."

"Om bovendien een goed beeld te krijgen van de inkomsten - naast de subsidie van het Europees Parlement - hebben we ook gekeken naar de donaties en de contributies die de partijen ontvingen. Partijen zijn immers ook verplicht hun donatielijsten te publiceren. We hebben dus voor alle vijftien Europese partijen in de periode 2014-2018 die lijsten onder de loep genomen. Hoewel het niet gaat om gigantische bedragen zoals we die bijvoorbeeld in Amerika zien, geeft het wel een beeld van wie op goede voet staat bij Europese partijen."

"De meest interessante bevinding is dat je duidelijke verschillen ziet tussen partijfamilies. Groene partijen halen hun 'eigen kapitaal' bijvoorbeeld voornamelijk op bij andere Europese partijen, terwijl de liberalen van ALDE bedrijfsdonaties tot voor kort gebruikten als een manier om lobbycontacten te verkopen. Onder de geldschieters van ALDE zitten bedrijven als Google, Microsoft, Uber, Bayer (en Monsanto, nvdr) en FoodDrinkEurope, een koepelorganisatie die belangen van onder andere Unilever en Coca-Cola behartigt."

"De conservatieve partij ACRE of Alliantie van Conservatieven en Hervormers in Europa kwam tot slot uit ons onderzoek naar voren als de partij die niet enkel de meeste donaties binnenhaalde, maar daarbij ook de minste scrupules vertoonde: zij accepteerde donaties van walvisvaarders tot de tabaksindustrie."

Europese politieke partijen krijgen al subsidies van het Europees Parlement. Waarom moeten ze dan nog zelf geld verzamelen?

KUIJPERS: "De idee achter het vergaren van 'eigen kapitaal' is dat partijen moeten laten zien dat ze maatschappelijk verankerd zijn. Als bedrijven, instellingen maar ook burgers bereid zijn hun portemonnee open te trekken voor een partij, laat dat zien dat er vanuit de samenleving een behoefte bestaat aan een bepaald geluid. Daarom geldt het mechanisme van de subsidiehefboom: hoe meer eigen kapitaal, des te meer toegang tot extra subsidie. Vooral kleine, relatief jonge partijen zijn dus naarstig op zoek naar extra middelen."

Financiering van Europese partijen: subsidies én eigen middelen

De middelen die de partijen van het Europees Parlement krijgen, mogen 90 procent van de uitgaven van een partij dekken, de rest moeten ze financieren met eigen middelen, zoals lidmaatschapsgelden en donaties. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het vrijblijvend in te vullen lobbyregister, zijn partijen wel verplicht inzage te geven in de ontvangen donaties. De mate van openbaarheid hangt af van het bedrag en de vraag of de donor al dan niet een natuurlijke persoon is. Donaties boven 3000 euro moeten hoe dan ook volledig publiek worden gemaakt. Het maximumbedrag voor een donatie ligt dan weer op 18.000 euro per donor per jaar.

Uitgaven die met het EU-geld mogen worden bekostigd, zijn bijvoorbeeld de kosten die gepaard gaan met vergaderingen, vertegenwoordiging, publicaties, administratie, reizen en campagnes voor de Europese verkiezingen. Voor campagnekosten voor verkiezingen of referenda die losstaan van de Europese verkiezingen, mogen de partijen geen EU-geld gebruiken. Het geld mag ook niet voor nationale politieke doeleinden worden gebruikt of om schulden af te lossen.

Om in aanmerking te komen voor EU-geld moet een partij aan een lange reeks voorwaarden voldoen. Meer informatie hierover vindt u op de website van het Europees Parlement.

"Dat systeem zet natuurlijk de deur open voor creatief boekhouden. Zo kwamen wij het Nederlands Dagblad tegen als donateur van de Europese Christelijke Politieke beweging ECPM. Navraag leerde dat het ging om een journalist die was meegegaan op werkbezoek naar Syrië, maar het voorgeschoten vliegticket had teruggeboekt. De ECPM boekte dat bedrag vervolgens weg als 'donatie' en noemde het zodoende halen van de subsidiehefboom een "prettig neveneffect"."

"Het gaat hier natuurlijk om een zeer klein bedrag, maar het voorbeeld illustreert hoe volop gebruik wordt gemaakt van de grijze zone wat betreft de schenkingen die onder de noemer 'donatie' vallen. Ook op het gebied van uitgaven is er weinig transparantie. De accountant Ernst & Young, die de boekhouding van de partijen bekijkt, lijkt vooral te kijken of alles technisch klopt en of de totaalbedragen van de inkomsten en de uitgaven netjes overeenkomen. De criteria die ze gebruiken bij hun beoordeling zijn niet duidelijk: EY wilde niet met ons praten."

Wat zijn de 'tegenprestaties' voor de donaties aan partijen? Zo staat in uw dossier het voorbeeld van de liberale partij ALDE, die een congres over fake news organiseerde, waarbij het expertenpanel uitsluitend bestond uit lobbyisten van Facebook, Google en Microsoft.

KUIJPERS: "Het is moeilijk voor iedere individuele schenking een concrete tegenprestatie te achterhalen. Laat ons inderdaad zeggen dat toegang kopen tot partijcongressen de meest concrete of zichtbare gunst is. Overigens deden ALDE noch de bedrijven veel moeite om die lobbycontacten geheim te houden."

"In het algemeen moet je de donaties van bedrijven of ngo's vooral zien als steun aan partijen die er eenzelfde ideologie op na houden als de schenker. De bedragen zijn groot genoeg en nodig voor de partijen om in aanmerking te komen voor de Europese subsidies, maar te klein om echt grote concrete tegenprestaties te kunnen eisen. Onze datasets tonen dus vooral wie de vrienden zijn van de Europese partijen."

Opvallend is ook dat er, afhankelijk van het standpunt over de EU zelf, verschillen zijn in strategie en in het soort donateurs dat partijen aantrekken.

KUIJPERS: "Dat klopt. Bij eurosceptische partijen zijn opvallend veel individuen bereid geld te doneren. Soms gaat het dan om politici, maar soms ook over heel kleine bedrijfjes. Die mensen worden als het ware als donateurs geronseld. Eerder onderzoek van Apache toonde al aan dat bij veel conservatieve eurosceptische partijen een donatiecarrousel bestond. Individuen doneren dan aan een Europese partij opdat die de subsidie van het Europese Parlement kan binnenhalen. Vervolgens wordt een deel van die subsidies gebruikt om lucratieve contracten te gunnen aan de donateurs."

'Partijen die pro-Europa zijn, hebben dan weer veel gemakkelijker toegang tot publiek geld.'

"Partijen die pro-Europa zijn, hebben dan weer veel gemakkelijker toegang tot publiek geld. Het gaat dan dikwijls om onrechtstreekse subsidies: ngo's, denktanks of wetenschappelijke bureaus van nationale politieke partijen die van nationale subsidies genieten en die dan (deels) doorsluizen naar Europese zusterpartijen."

"Het huidige politieke establishment is nu eenmaal pro-Europees. Hetzelfde geldt voor het netwerk van ngo's: dat bestaat bij gratie van dat establishment en ziet de status quo het liefst bestendigd. Dergelijke prodemocratische, pro-Europese organisaties zullen dus sneller geneigd zijn de portemonnee open te trekken en subsidiegeld door te spelen aan pakweg Frans Timmermans dan aan Nigel Farage."

Europese partijen mogen geen donaties meer ontvangen van schenkers buiten de EU. De praktijk toont echter dat dat verbod eenvoudig te omzeilen is. Wie houdt eigenlijk toezicht op de regels rond donaties?

KUIJPERS. "Om de invloed van buitenlandse bedrijven of organisaties - hoofdzakelijk vanuit de Verenigde Staten - op Europese beleidsmakers in te perken, zijn donaties van buiten de Europese Unie sinds 2018 inderdaad verboden. Maar die regel bestaat enkel in de letter: voor grote Amerikaanse multinationals is het kinderspel een dochteronderneming op te richten die de donaties vanaf dan voor haar rekening neemt."

"Er bestaat in principe wel een controleorgaan, genaamd de Autoriteit, dat namens het Europees Parlement moet toezien op de regels rond donaties en uitgaven. Het ontbreekt de Autoriteit echter aan middelen én een duidelijke interpretatie van de regels."

Bevat uw onderzoek elementen die met name interessant zijn voor Belgische kiezers?

KUIJPERS. "België kwam in ons onderzoek vooral aan bod als de officiële vestigingsplaats van lobby- en koepelorganisaties, die vanuit Brussel geld doneren. Wie deel uitmaakt van die groepen is op het eerste gezicht niet altijd duidelijk.

"Zo is er het voorbeeld de denktank ThinkYoung, die beweert te strijden voor meer jonge mensen in het Brusselse beleidsmakingsproces. Volgens zijn website is ThinkYoung gevestigd op dezelfde locatie als een biercafé. Op onze pogingen om via telefoon of e-mail contact op te nemen, kwam geen reactie. Toch was deze club in 2017 in staat een bedrag van ruim 76.000 euro over te maken aan het Martens Centre, de denktank van de christendemocratische Europese Volkspartij. Uiteindelijk bleek dat de 'jeugdorganisatie' vooral haar geld haalt bij grote bedrijven zoals Coca-Cola, Google en Vodafone."

Het volledige dossier over de Brusselse geldstromen is terug te vinden op de website van Follow The Money.

Voor wie zelf wil nagaan wie de geldschieters zijn van de Europese partijen, heeft Follow The Money een handige tool ontworpen. U kunt filteren op basis van lidstaat, jaar en begunstigde partij.